Ene Sahibi Ne Demek? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir İnceleme
İstanbul’un kalabalık sokaklarında yürürken, insanların vücut dillerinden, gözlerindeki ifadelerden bir şeyler okuma alışkanlığım var. İnsanlar, çoğu zaman sözcüklerden daha fazla şey anlatırlar, değil mi? En son bir kafede otururken, genç bir adamın bir kadına yönelik söylediği “Ene sahibi misin?” lafı kulağıma çalındı. O an, hem şaşırdım hem de düşündüm. Nedir bu “ene sahibi” meselesi? Toplumsal cinsiyet ve sosyal adalet bağlamında, bu ifadeyi neden anlamak önemli? Kim için, ne anlama geliyor? Bu yazıda, “ene sahibi” kelimesinin toplumsal bağlamda nasıl şekillendiğini, çeşitliliği ve toplumsal cinsiyet rollerini nasıl etkilediğini keşfedeceğim.
Ene Sahibi Ne Demek?
“Ene sahibi” ifadesi, kelime anlamıyla “benlik” veya “özne” olarak anlaşılabilir. Ancak bu ifade, toplumda daha çok bir kişinin egemenliği, güç gösterisi ya da kendini ifade etme biçimi olarak kullanılır. Toplumsal düzeyde, bir kişinin kendi kimliğini, yetkisini ya da haklarını savunma biçimiyle ilgili bir kavram olarak da karşımıza çıkabilir. Hatta bazen egemen bir bakış açısının, ötekileştirmeye dayalı bir şekilde kullanıldığını görmek de mümkündür.
Peki, toplumsal cinsiyet ve çeşitlilik bağlamında bu kavram nasıl şekilleniyor? Bu soruyu kafamda çekerken, aslında hepimizin günlük hayatta karşılaştığı, bazen göz ardı edilen bir gerçeği fark ettim: “Ene sahibi” olma durumu, güç ve egemenlik ilişkileriyle doğrudan ilişkili. Erkeklerin, genellikle toplumda kendilerini “ene sahibi” olarak konumlandırması, aslında tarihsel olarak çok yaygın bir sosyal normdur. Ancak bu norm, zamanla kadınların, LGBT+ bireylerinin ve diğer marjinalleşmiş grupların seslerini duyurmalarıyla değişmeye başlamıştır.
Toplumsal Cinsiyet Rollerinin İzdüşümü: Ene Sahibi Olmak
Toplumda “ene sahibi” olmak, çoğu zaman bir kişinin toplumsal cinsiyetine göre şekillenir. Erkeklerin, özellikle de geleneksel anlamda “erkeklik” rollerini yerine getirenlerin, bu tür ifadeleri sıkça kullandığını gözlemliyorum. Birçok zaman, sokakta yürürken ya da toplu taşımada, erkeklerin kadınlara ya da LGBT+ bireylere yönelik kullanacağı “ene sahibi misin?” gibi cümlelerin, toplumsal güç dengesini yansıtmakla ilgili olduğunu düşünüyorum.
Bir arkadaşım geçen gün iş yerinde böyle bir sahneye şahit olmuştu. Yeni işe başlayan bir kadına, bir erkek çalışanın “Ene sahibi misin?” şeklindeki söylemi, cinsiyet eşitsizliğinin ve gücün simgesi gibi görünmüştü. Kadın, kendini savunmaya çalışırken, erkek, başındaki “ene sahibi” edasıyla daha da baskın bir tavır sergilemişti. Bu, toplumsal cinsiyetin iş yerindeki yansımasıydı. Erkek egemen toplum yapısı, hala bu tür küçük ama etkili baskılarla kadınları geri plana atma eğiliminde.
Çeşitlilik ve “Ene Sahibi” İfadesinin İleriye Dönük Etkileri
Toplumda farklı kimliklere sahip bireylerin “ene sahibi” olma hakkı da, sosyal adaletin ne kadar yerleştiğini gösterebilir. İstanbul’da, her gün otobüsle işe giderken gözlemlediğim başka bir durumu paylaşmak istiyorum: Bir LGBT+ bireyi, toplu taşımada kendisine yer verilmediğinde, etrafındaki insanlardan “Ene sahibi misin?” diyerek yanıt aldı. Bu, sadece bir kelimenin ötesinde, bir toplumun hoşgörüye ne kadar açık olduğunu, ya da kapalı olduğunu gösteriyordu. Burada “ene sahibi” olma durumu, baskın bir kimliği ifade etmenin ötesinde, sosyal adaletin eksikliğini de simgeliyor. Öne çıkma, görünür olma hakkı – yani “ene sahibi” olma hakkı, her birey için eşit olmalı.
Sosyal Adalet Perspektifinden “Ene Sahibi Olmak”
Sosyal adaletin bir temel ilkesi, herkesin eşit haklara sahip olmasıdır. Ancak, “ene sahibi” olma meselesi, hala çoğu zaman belirli gruplara indirgeniyor. Erkekler, geleneksel olarak “ene sahibi” olma hakkına sahipken, kadınlar, LGBT+ bireyleri, etnik azınlıklar gibi gruplar, bu kavramdan dışlanmış durumda. Bu da toplumda eşitsizlik yaratıyor. İstanbul’un kalabalık caddelerinde yürürken, bir kadın ya da LGBT+ birey olarak kendinizi rahatça ifade edebilmek, bir anlamda “ene sahibi” olabilmek, hala büyük bir mücadele gerektiriyor.
Bir sivil toplum kuruluşunda çalışan biri olarak, bunun etkilerini daha derinden hissediyorum. Gönüllü faaliyetlerde ve projelerde, toplumsal cinsiyet ve çeşitlilik temalı çalışmalar yaparken, bu tür ifadelerin -veya daha doğrusu bu tür mikro saldırıların- bireylerin özgüvenini ve kendilerini ifade etme biçimlerini nasıl etkilediğini görüyorum. Çeşitli grup çalışmaları ve eğitimlerde, kadınların ya da LGBT+ bireylerinin kendilerini güçlü hissetmeleri için sürekli olarak “ene sahibi” olma kavramını sorguluyoruz. Çünkü, bu hakların sadece bazı insanlar için geçerli olmadığı, toplumsal adaletin herkese tanınması gereken bir hak olduğu bilincine varmalıyız.
Günlük Hayattan Birkaç Örnek: “Ene Sahibi” Olmak
Geçtiğimiz hafta, arkadaşım Elif ile bir kafede oturuyorduk. Elif, son zamanlarda kendisini toplumsal cinsiyet rolleri konusunda daha fazla sorgulamaya başlamıştı. Bir sohbet sırasında “Ene sahibi” olmanın kadınlar için ne kadar güçlendirici olabileceğinden bahsetti. Çünkü çoğu zaman, kadınların kendilerini ifade etmeleri, hakkını savunmaları pek hoş karşılanmıyor. İstanbul’un çeşitli mahallelerinde, kadınlar bazen, kendilerini güçlü şekilde ifade ettiklerinde, “ene sahibi” olarak etiketleniyor. Oysa Elif’in de belirttiği gibi, bu ifade, ona sadece güç değil, aynı zamanda bir kimlik kazandırıyordu. Çünkü, sadece erkeklere değil, herkese “ene sahibi” olma hakkı verilmeliydi.
Bir gün, bir başka arkadaşım, Ali, sosyal medya üzerinden yapılan bir tartışmayı bana aktarmıştı. Tartışmanın konusu yine “ene sahibi” olmak üzerineydi. Ancak burada ilginç olan, bu söylemin, özellikle LGBT+ bireyler tarafından kendi kimliklerini savunma anlamında kullanılmasıydı. Ali, “Ene sahibi” kelimesinin sadece erkek egemenliğini simgelemekle kalmayıp, aslında toplumda kendisini savunmaya çalışan her bireyin güç kazanabileceği bir ifade haline dönüşebileceğini fark ettiğini söyledi.
Sonuç: “Ene Sahibi Olmak” ve Toplumsal Değişim
Sonuç olarak, “ene sahibi” olmak, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden bakıldığında, hala çok katmanlı bir konu. Bu kavram, toplumsal cinsiyet rollerinin ve güç dinamiklerinin bir yansıması olarak, kimliklerin ve hakların savunulmasında önemli bir yer tutuyor. Ancak, her bireyin “ene sahibi” olma hakkı olduğu unutulmamalıdır. Bir toplumu daha adil ve eşit bir hale getirebilmek için, bu tür ifadelerin anlamını sorgulamalı ve herkese eşit haklar tanınması gerektiğini savunmalıyız.